Thi IELTS Speaking không biết nói gì? 5 bước xử lý trong phòng thi và cách luyện để bớt bí ý

Thi IELTS Speaking không biết nói gì là chuyện nhiều thí sinh từng gặp, và điều quan trọng nhất là đừng im lặng: chưa hiểu thì nhờ giám khảo nhắc lại, chưa có ý thì nói một câu mở đầu ngắn để có vài giây suy nghĩ, rồi kéo câu trả lời về trải nghiệm gần gũi của bạn. Bài thi chấm cách bạn dùng tiếng Anh, không chấm kiến thức của bạn về chủ đề hay ý kiến của bạn đúng hay sai.

Bài này nói về lúc bạn bị bí: vì sao bị, xử lý thế nào trong phòng thi, gặp ở từng part thì gỡ ra sao và luyện gì để ít bị hơn. Nếu bạn đã có ý nhưng câu trả lời vẫn cụt, hãy đọc thêm bài Cách mở rộng câu trả lời IELTS Speaking. Ví dụ trong bài do English Guide tự soạn.

Bí ý ảnh hưởng đến điểm như thế nào?

Trước hết, bạn cần biết điều gì đang được chấm. Bài viết của IDP về các hiểu lầm khi thi Speaking khẳng định kiến thức về chủ đề không phải là thứ được kiểm tra, và ý của bạn có giống ý giám khảo hay không cũng không được tính vào điểm. Nói cách khác, không biết về một chủ đề không làm bạn mất điểm. Điều có thể làm mất điểm là những gì xảy ra sau đó: dừng lâu, lặp từ, hoặc trả lời quá ngắn.

Trong band descriptors Speaking trên ielts.org, cột Fluency and coherence mô tả rất rõ các kiểu ngập ngừng:

Có hai điều đáng mừng ở đây. Một là dừng để nghĩ ý không phải là lỗi: chính band 9 cũng có. Hai là ghi chú của bảng này viết A candidate will be rated on their average performance across all parts of the test. Điểm tính theo cả bài, nên bí ở một câu chưa quyết định kết quả. Đừng để một câu khó làm hỏng các câu sau.

Trả lời cụt còn làm bạn ít có cơ hội dùng câu phức (Grammatical range and accuracy). Còn với Lexical resource, tiêu chí chấm của IELTS nêu rõ khả năng diễn đạt vòng khi thiếu từ: ability to use paraphrase (getting round a vocabulary gap by using other words). Nghĩa là quên từ mà vẫn tìm được cách nói khác thì đó là một kỹ năng được tính đến.

Vì sao bạn bị bí? Tìm đúng nguyên nhân trước

“Không biết nói gì” thật ra là nhiều tình huống khác nhau. Xác định đúng thì mới gỡ đúng.

Bạn đang ở tình trạng này nếu thấy mình hay: dừng lâu rồi mới nói, lặp Um, Err gần như mỗi câu, trả lời cụt rồi im, đọc lại câu hỏi để câu giờ, hoặc nói I don't know rồi dừng hẳn.

Thi IELTS Speaking không biết nói gì: 5 bước xử lý ngay trong phòng thi

Bước 1: Thở một nhịp, chậm lại

Hít một hơi rồi nói câu đầu tiên chậm hơn bình thường. Vài giây dừng có chủ đích hoàn toàn khác với một khoảng im lặng dài vì hoảng. Vẫn nhìn giám khảo, nhấn vào từ khóa và giữ tốc độ đều. Ánh mắt không phải tiêu chí chấm, nhưng giúp bạn nhớ đây là cuộc trò chuyện.

Bước 2: Làm rõ câu hỏi nếu chưa chắc

IDP cho biết bạn được nhờ giám khảo nhắc lại câu hỏi hoặc nói lại theo cách khác. Đừng đoán bừa rồi trả lời lệch; chỉ cần đừng lạm dụng ở mọi câu.

• Sorry, could you repeat the question, please?

• Could you say that in a different way? I'm not sure I understand.

• Do you mean...? (nói lại theo cách bạn hiểu để giám khảo xác nhận)

Nếu vẫn chưa rõ, hãy nói theo cách bạn hiểu: I'm not completely sure what that means, but I'd guess... Lưu ý: nhờ làm rõ khác với xin đổi câu hỏi. Bạn không nên xin đổi chủ đề hay đổi thẻ đề.

Bước 3: Dùng một câu mở đầu để có thêm vài giây

Những câu dưới đây vừa cho bạn thời gian vừa cho thấy bạn đang nói tiếng Anh, không phải đang im lặng. Chọn 2–3 câu bạn thấy tự nhiên, mỗi câu trả lời dùng tối đa một lần. Band 5 có ghi Overuse of certain discourse markers, connectives and other cohesive features. nên dùng cùng một câu suốt bài sẽ phản tác dụng.

Bước 4: Kéo về chuyện gần gũi, nhưng vẫn bám câu hỏi

Khi không có kiến thức, hãy nói từ trải nghiệm của bạn, của người thân hoặc điều bạn từng thấy. Cách này khác với lái sang chuyện khác: bạn vẫn trả lời câu hỏi, chỉ là đi từ góc nhỏ hơn. Ví dụ với Why do people move to big cities?, bạn có thể bắt đầu từ Well, my cousin moved from Buon Ma Thuot to Ho Chi Minh City last year, mostly because... rồi đi đến ý chung là việc làm và cơ hội học tập.

Bước 5: Bám vào khung 4 nhịp

Khi đầu óc trống, một khung có sẵn giúp bạn biết câu tiếp theo cần nói gì:

1. Đáp: nói ngay một ý đơn giản, chưa cần hay.

2. Vì sao: because, since, mainly because...

3. Ví dụ: for example, like when..., in my family...

4. Chốt hoặc chuyển: so overall..., that's why..., rồi dừng.

Với Is it important to learn to cook? bạn có thể nói: Yes, I think so. It saves a lot of money, and home-cooked food is usually healthier. For example, my brother started cooking when he went to university, and he spends far less than his friends. So I'd say it's a useful skill for anyone.

Khi quên một từ: diễn đạt vòng

Đừng dừng để cố nhớ từ đó, hãy mô tả nó. Quên pharmacy thì nói the shop where you buy medicine; quên traffic jam thì nói when the roads are so full that nobody can move. Một số khung dùng được: It's a kind of..., the thing you use to..., the person who..., I can't remember the exact word, but it's...

Những điều nên tránh

• Nói I don't know rồi dừng hẳn. Nói được, nhưng phải nói tiếp một ý sau đó.

• Xin lỗi nhiều lần hoặc xin nói lại từ đầu; thời gian vẫn đang chạy.

Bí ý ở từng part: khác nhau thế nào và gỡ ra sao?

Nếu chưa nắm rõ diễn biến từng phần, bạn có thể xem bài Cấu trúc bài thi IELTS Speaking trước.

Part 1: câu hỏi quen mà lạ

Hay gặp nhất là câu hỏi đời thường bạn chưa từng nghĩ tới, hoặc không nắm được từ khóa nên trả lời cụt rồi im. Thường bạn chỉ thiếu vài từ nối như because, for example, compared to. Thử với câu tự soạn Do you often look at the sky?:

To be honest, I haven't thought about it much, but I guess only when I'm checking if it's going to rain, because I ride a motorbike to school. Compared to my grandfather, who can read the weather just by looking up, I'm pretty hopeless.

Chỉ cần thừa nhận, nói một việc thật, thêm một so sánh. Xem thêm ở bài IELTS Speaking Part 1.

Part 2: ba kiểu bí khác nhau

• Không có câu chuyện đúng đề. Chọn thứ gần nhất trong 10 giây đầu. Đề về sự kiện thể thao mà bạn không mê thể thao? Hãy kể ngày hội thể thao ở trường, hoặc một trận bóng xem cùng hàng xóm ở quán cà phê. Giám khảo chấm tiếng Anh của bạn, không xác minh câu chuyện có thật hay không, nên bạn có thể mượn chuyện của người thân.

• Không kịp lập dàn ý. Bỏ ý định viết câu. Mỗi gợi ý trên thẻ ghi 2–3 từ khóa là đủ.

• Hết ý khi chưa hết giờ. Quay về từ khóa, thêm cảm xúc của bạn, so sánh lúc đó với bây giờ, hoặc nói nếu được làm lại thì bạn sẽ làm gì: If I could go back, I think I'd...

Một mở đầu dùng được khi đề không hợp với bạn: I'm not really a sports person, but one event I do remember is my school's sports day last year. Cách ghi chú và xử lý khi quên ý giữa chừng có ở bài IELTS Speaking Part 2.

Part 3: câu hỏi quá rộng

Bạn không cần kiến thức chuyên môn, chỉ cần một lý do hợp lẽ thường. Khi đầu trống, hãy soi câu hỏi qua một trong các góc quen thuộc sau và chọn góc bạn nghĩ ra trước:

Ví dụ với Should governments spend money on space exploration?, nếu bạn không biết gì về vũ trụ, hãy chọn góc tiền bạc:

That's not something I know much about, to be honest, but I'd say it shouldn't be a top priority for most countries. The same money could improve things people use every day, like hospitals and rural roads. Having said that, satellites help with weather forecasts, which matters a lot to farmers, so I wouldn't stop that kind of research completely.

Không có số liệu hay thuật ngữ nào, nhưng vẫn có quan điểm, lý do và mặt đối lập. Khung đầy đủ có ở bài IELTS Speaking Part 3.

Luyện thế nào để ít bị bí ý hơn?

Làm kho ý theo nhóm chủ đề

Đề thay đổi theo từng đợt nên đoán đề không phải là cách. Thay vào đó, hãy chuẩn bị 2–3 ý và vài cụm từ cho mỗi nhóm chủ đề lớn, chỉ ghi từ khóa. Một câu chuyện tốt dùng được cho nhiều đề. Bạn ở Buôn Ma Thuột thì có sẵn nhiều chất liệu: vườn cà phê, mùa mưa, chợ, quán cà phê, chuyến về quê.

Học từ theo cụm và theo khung câu

Học từ theo cụm giúp bạn nói nhanh hơn học từng từ. Ghi cả họ từ (compete, competition, competitive) để có cách nói khác khi quên một dạng, và thêm vài khung câu như The main reason is that... hay Compared to the past, .... Xem cách học ở bài collocation trong IELTS. Dùng linh hoạt theo câu hỏi, đừng học thuộc nguyên đoạn.

Luyện nói có phản hồi: nghĩ, nói, nghe lại

1. Nghĩ 15 giây, chỉ ghi 2–3 từ khóa.

2. Nói có bấm giờ và ghi âm, không dừng để sửa.

3. Nghe lại, tự chấm theo 4 câu dưới đây rồi nói lại một lần.

Khi có thể, hãy nhờ giáo viên hoặc bạn học nghe và nhận xét, vì tai mình thường bỏ qua lỗi của chính mình.

Shadowing để phản xạ theo nhịp tiếng Anh

Shadowing là nói đuổi theo một đoạn audio ngắn. Chọn đoạn khoảng một phút từ podcast hoặc bài nói của người bản xứ, ở chủ đề đời thường và có sẵn lời thoại.

1. Nghe một lần, đọc lời để hiểu nghĩa.

2. Nghe lại, đánh dấu chỗ nhấn và chỗ ngắt.

3. Nói đuổi theo audio từng câu, chú ý nhịp và ngữ điệu hơn là từng âm.

4. Ghi âm một lượt rồi so với bản gốc.

Thi thử đủ 3 part

Thi thử làm bạn quen với việc bị hỏi bất ngờ. Tập đúng thời lượng thật (cả bài 11–14 phút), nói liền một mạch, ghi âm và ghi lại câu nào bị bí. Khoảng 1–2 tuần một lần là hợp lý, gần ngày thi thì dày hơn.

Lịch luyện mẫu 30 phút mỗi ngày

Bài luyện nhỏ (có đáp án)

Trong mỗi tình huống sau, bạn sẽ làm gì và nói gì?

1. Giám khảo hỏi Do you prefer handwritten notes or typed notes? nhưng bạn không chắc typed notes là gì.

2. Part 3 hỏi Should museums be free? nhưng bạn gần như chưa đi bảo tàng bao giờ.

3. Bạn đang kể về việc đi học thì quên từ traffic jam.

Đáp án gợi ý

1. Làm rõ câu hỏi: Sorry, what do you mean by typed notes? Rồi trả lời bình thường.

2. Thừa nhận và chọn góc tiền bạc, học tập: I don't visit museums very often, to be honest, but I think they should be free for students, because the cost shouldn't stop young people from learning about history.

3. Diễn đạt vòng: I was late because the roads were so full that nobody could move. Không cần nhắc đến chuyện quên từ.

Luyện IELTS Speaking cùng English Guide

Bí ý thường bớt đi khi có người hỏi bất ngờ và sửa ngay chỗ bạn hay khựng. Lớp IELTS tại trung tâm và các khóa online Master, Advanced của English Guide có chấm Writing và Speaking chi tiết, sĩ số 8–15 học viên. Tùy nguyên nhân bạn đang gặp, điểm bắt đầu sẽ khác nhau:

Chưa rõ mình thuộc hàng nào? Hãy làm bài kiểm tra trình độ miễn phí (từ vựng, ngữ pháp, Reading, Listening, chưa có phần nói), sau đó trung tâm sẽ tư vấn xếp lớp. English Guide cũng có học thử miễn phí. Lớp online học cùng giáo viên, không phải video quay sẵn.

Câu hỏi thường gặp

Không biết về chủ đề thì có bị trừ điểm không?

Không vì thiếu kiến thức. IELTS Speaking đánh giá khả năng dùng tiếng Anh, nên bạn chỉ cần nói được điều mình nghĩ. Tuy vậy, im lặng lâu hay trả lời quá ngắn vẫn có thể ảnh hưởng đến điểm.

Nói “I don't know” có sao không?

Được, nếu bạn nói tiếp. Câu như I don't know much about this, but my guess would be... vẫn là một câu trả lời. Nói I don't know rồi dừng hẳn thì bạn mất cơ hội thể hiện khả năng.

Có được xin đổi câu hỏi hoặc đổi thẻ đề không?

Không nên trông đợi điều đó. Hãy trả lời theo hướng gần nhất với trải nghiệm của bạn, hoặc mượn chuyện của người thân.